BLOGMAESTRO

Aínda que estamos rodeados dun verdadeiro tsunami de datos sobre aquelo que nos pode interesar, o xornal aínda nos ofrece información seleccionada e de calidade sobre cuestións de actualidade como poden ser as artes, o cinema, a televisión, a moda ou calquera outro tema que nos motive. Faino tamén coa máxima calidade informativa xa que tradicionalmente conta con xornalistas especializados nestas cuestións que ofrecen fiabilidade nas súas críticas de espectáculos, das artes ou do aproveitable na grande e desigual oferta televisiva. 

Por iso a carteleira ou a parrilla da programación televisiva son das seccións máis consultadas nos xornais tanto en papel como en internet e pódennos orientar sobre a calidade dos estrenos da semana que, como mostran as valoracións da imaxe da esquerda, poden non pagar a pena e os 7 euros da entrada.

E como o interese do alumnado por estes temas soe emparellarse coa súa motivación, temos aquí un nicho estupendo para crear unha sección no noso blog que toque estas cuestións. Unha sección de crítica de cine, de televisión, de deportes, de literatura infantil e xuvenil ou de moda basadas na imitiación dos modelos xornalísticos serán sempre unha estupenda ferramenta para motivar ao alumnado. Ao mesmo tempo irán desenvolvendo as súas competencias mediante a busca e o tratamento da información que vaian colleitando na prensa, na rede e, incluso, no seu entorno máis inmediato.

Moitas obras de ficción saen das páxinas dos xornais e calquera novela vai utilizar recursos presentes a diario nos diversos xéneros xornalísticos. Dous exemplos moi coñecidos son os de Bodas de Sangue, obra teatral de Federico García Lorca, e A sangue frío, novela de Truman Capote, ambas saídas das páxinas de sucesos, como se pode deducir dos títulos onde o sangue vai máis alá do simple significado literal.

Como se soe dicir, moitas veces a realidade supera á ficción. Pero non todo son sucesos nos xornais e neles poden atoparse aventuras de moitos tipos: deportivas, científicas, artísticas, de superación humana… Só hai que atreverse a buscar diariamente e, como di o título, o xornal acompañarache nesta pescuda durante toda a túa vida.

Por iso hoxe propoñemos ao alumnado tres retos:

• O primeiro é buscar noticias do voso entorno máis inmediato (aldea, pobo, cidade) que vos motiven e que aparezan reflexadas nos xornais. Unha vez lidas, compartidas na aula e analizadas como modelo, cada alumno/a buscará no seu entorno unha noticia e imitará os modelos creando un texto similar que se colgará posteriormente no blog acompañado dunha imaxe.
• O segundo é buscar obras de ficción das que aparecen nos vosos plans de estudios e investigar a súa relación coa realidade. Recordade que o xogo da ficción baséase na ”verosimilitude” (parecer que é verdade) e na  ”representación” da realidade.
• O terceiro é ir máis alá da palabra escrita e buscar feitos da realidade actual ou histórica expostos e analizados na prensa que teñan dado pé a obras artísticas non necesariamente literarias. Un modelo pode ser o cadro que aparece a continuación. Do seu autor dise que, mentras estaba atascado co encargo dun mural, ocurriron os feitos tráxicos aquí representados que chegaron a el pola prensa e incendiaron de inmediato a súa creatividade:

Aínda que os libros específicos das diferentes asignaturas veñen xogando un papel decisivo na escola desde polo menos o século XVIII, os xornais poden tamén chegar a converterse  no teu mellor libro de texto. As posibilidades van desde o seu uso complementario e interrelacionado á utilización das ferramentas xornalísticas como recurso didáctico preferente nas aulas.

No campo das habituais reflexións sobre o uso do libro de texto, veñen sendo frecuentes desde fai anos as críticas á súa utilización como espiña dorsal da práctica docente en todos os niveis educativos e en moitas das disciplinas. Un exemplo é esta entrada no blog “La mirada Pedagógica” que parte dunha cita do libro do profesor Neil Postman El fin de la educación. Una nueva definición del valor de la escuela:

“Los libros de texto presentan el conocimiento como un producto que se puede adquirir, nunca como el esfuerzo humano por comprender, por superar la falsedad y por avanzar, a trancas y barrancas, hacia la verdad.

Los libros de texto son, en mi opinión, enemigos de la educación, y sirven para promocionar el dogmatismo y el aprendizaje trivial. Tal vez ahorren al maestro alguna molestia, pero el daño que infligen a la mente de los alumnos constituye un infortunio y una maldición“.

Tales afirmacións, quizáis esaxeradas, poden dar lugar a unha reflexión específica de cada docente sobre o seu caso e de como abordar os contidos dun xeito menos encorsetado que o tradicional apoio no libro da asignatura habitualmente proposto para todo o alumnado. Aquí, como reza o título desta entrada, teñen cabida os xornais ben como complemento ou mesmo como substituto.

Deixo a continuación dous exemplos para a reflexión. O primeiro é unha noticia sobre o mellor blog do mes de febreiro de Prensa-Escuela (Nauta) e contén unha explicación de cómo se poden xuntar o uso da prensa na aula e unha ferramenta TIC como é o blog para conseguir “darlle un enfoque distinto a asignaturas como Lingua ou Coñecemento do Medio”. Para este grupo de 6º de primaria do CEIP Curros Enríquez da Coruña e para a súa profesora Rosa Mª Rodríguez Álvarez “a prensa ten un papel moi destacado no seu traballo [... facendo que o alumnado] se implique máis na actualidade”. O segundo exemplo tócame máis de cerca e describe a miña propia experiencia cun grupo do Programa de Diversificación curricular de 4º de ESO do CPI de Bembibre (A Coruña) que no curso 2006-2007 usaron os xornais como libro de texto.

A continuación pódese consultar unha primeira análise sobre a devandita experiencia por parte do alumnado durante o proceso. É de remarcar como incluso a propia alumna ten aínda na súa mente moi asentada a fórmula de que na escola “explican“, cando neste caso, ao contrario, son eles os protagonistas:

embedded by Embedded Video

YouTube Direkt

Por último, xa no curso seguinte pódense ver os efectos que a experiencia tivo nun dos alumnos que, según testimonio propio, pasou de non ter esperanza no sistema a continuar estudiando e, incluso, plantearse preparar unha oposición:

Quen de neno non recorda algunha conversa na que lle apetecería participar, pero non o facía porque os maiores parecían ter en exclusiva a chave da información? Meu abó lía de cabo a rabo a Voz todos os días e despois intercambiaba parte desa información no Café con xente como el; e eu empecei a imitalo case sen darme conta ata que co tempo fun quen de acompañalo no comentario da actualidade.

Ese factor de imitación é unha fonte estupenda para saciar a curiosidade e a motivación do alumnado enchendo o seu saco de intereses con novas do xornal. Si a continuación da lectura se fomenta a reflexión e a discusión dos asuntos tratados conseguirase desenvolver moitas das competencias básicas e algunha das curriculares específicas dependendo da cuestión que se estea a analizar.

E todas as idades e niveis son propicios para este exercicio imitativo. Un neno ou nena de infantil ou de primeiro ciclo de primaria sentirá unha satisfacción especial si se ve no papel do pai ou da nai. Un ou unha adolescente de 1º a 4º da ESO encontrará un lugar moi apropiado para traballar o seu espírito crítico e controversial. Pero, por suposto, esta actividade lectora e reflexiva terá maior forza se se logra incluír ás familias. A chegada do xornal as casas despois da escola pode facer da mesa da comida ou da cea un espazo moi adecuado para que reflexión xuntos cos maiores acade un nivel máximo de eficacia na aprendizaxe complexa dos feitos que aparecen diariamente no xornal.

Desde logo, o efecto pode chegar a multiplicarse se a información sae do papel do xornal e se complementa coas novas tecnoloxías tal e como se pode ver nesta experiencia do CEIP Os Muíños de Muxía (A Coruña), que amosa o seu modo de traballar nunha noticia de V Televisión:

A última das competencias básicas, Autonomía e iniciativa persoal, é tamén un dos obxectivos últimos do proceso educativo: conseguir que o alumnado acade independencia de criterio á hora de reflexionar sobre a actualidade de xeito crítico ao tempo que ben informado e armado coas ferramentas que lle dan as outras sete competencias.

Por iso os xornais son unha fonte inesgotable de opinión e de desenvolvemento do sentido crítico. Aparte da sección marcada específicamente así pola súa cabeceira, a opinión pode aparecer como un complemento imprescindible da información. Sobre todo cando esta está ben informada e realizada por unha persoa cualificada na materia.

Por esa razón nos cursos máis avanzados da ESO e na educación postobrigatoria, os de opinión son espazos que poden dar lugar a actividades de contraste da información, de debate, de intercambio e, en suma, de desenvolvemento da independencia de criterio e da autonomía e iniciativa persoal. Un bo e atractivo punto de partida poden ser tiras cómicas como a de Xaquín Marín mostrada arriba.

As posibilidades de afirmacións como a do home da gorra en espazos como as clases educación para a cidadanía, filosofía, ética, ciencias sociais ou titoría son tan amplas como a imaxinación do profesorado ou do alumnado poda crear. O blog pódese converter así en taboleiro onde colgar debates, discusións, artigos de opinión, tiras ou viñetas cómicas, cartas ao director ou calquera outra das formas de opinión presentes na prensa.

Ademais, desde o curso pasado, Prensa-Escuela ofrece ao alumnado dos cursos superiores (Bacharelato e FP) a posibilidade de poñer a proba a súa competencia para opinar. Un bo artigo de opinión pode convertelos no mellor xornalista xuvenil do 2011 nesta categoría.

Estar informado e poder opinar sobre distintos temas son destrezas fundamentais durante toda a súa vida para calquera persoa tanto no ámbito privado como no profesional. E sono moito máis nunha sociedade ás veces saturada de informacións de pouco valor e claramente prescindibles que chegan a nós por canles que se van multiplicando conforme pasan os meses e os anos.

Por iso é necesario manter lugares de referencia que faciliten de xeito rigoroso o noso acceso productivo a ese caleidoscopio denso de “micro-bits” de información, de titulares cada vez máis curtos, de eslógans parciais aos que lle falta espazo e tempo de reflexión. E os xornais, en plural e coas súas perspectivas variadas, débense á obxectividade duns profesionais ben formados e á postura crítica que busca a mellora da sociedade, do máis inmediato e cercano ao máis alleo e global.

Dese xeito aprender a procesar críticamente a información permítenos opinar sempre e cando aprendamos antes a reflexionar sobre os feitos, a non aceptar visións miopes e parciais e a tomar unha posición á vez firme e flexible ante os acontecementos. Así poderemos actuar con fundamento, respectando perspectivas diferentes e mantendo unha actitude positiva de mellora da complexa sociedade que nos rodea.

En resumo, a información de calidade leva á opinión de calidade e á acción creativa e positiva.

Por este motivo, propoñémosvos neste día de peche da Semana da Prensa na Escola que o alumnado faga unha reflexión sobre os espazos de información e de opinión do xornal. De xeito complementario, pódese levar a cabo tamén unha autoanálise individual e/ou colectiva do xeito que se ten de informarse e de opinar e do papel que para iso teñen as destrezas analizadas hoxe: informarse e opinar.

Un recurso especial con actividades para esta Semana da Prensa na Escola ou para calquera momento do curso é a unidade didáctica realizada por Jesús Garrido:

[Tamén en castelán]

Outra actividade de gran interés para achegar os xornais ao alumnado é que un xornalista comparta con eles e elas a súa experiencia. Estas visitas pódense solicitar ata o mes de xuño e como exemplo pode valer  unha pequena peza dos informativos de V televisión sobre a sesión realizada por Nacho Mirás no CPI de Dices (Rois-A Coruña):

O plan lector do centro debe aproveitarse da potencialidade dos xornais para mellorar a competencia  do alumnado á hora de comprender e interpretar criticamente textos escritos. Este é un paso esencial para que  produzan e se expresen mellor por escrito centrándose en algo cercano e actualizado de xeito constante.

Un xornal como o da imaxe ofrece unha amplitude de informacións que poden dar pé a realizar actividades e proxectos en calquera das disciplinas escolares. As “primeiras multas por circular a máis de 125 en autovía”, o “paso de xigante” do Deportivo “cara á permanencia”, as “advertencias da OTAN a Gadafi”, o bo tempo que fará o resto da semana ou a chocante noticia de que “as galegas gañan un promedio de 4.677 euros menos ao ano que os homes“.

Por eso nesta Semana da Prensa na Escola propoñémosvos a todos facer actividades que partan da prensa e que se podan introducir no plan lector do voso centro. Con ese fin e como exemplo a nosa proposta para calquera curso da ESO ou Bacharelato parte da celebración onte, 8 de marzo, do Día Internacional da Muller Traballadora. A través do artigo anterior e doutro no xornal de onte que anuncia que “Bruxelas da un ano ás empresas para que incorporen mulleres en altos cargos” pódese realizar na clase un debate sobre o valor da igualdade. Ademais, ambos artigos conteñen datos estatísticos que combinan perfectamente dúas das competencias básicas, a lingüística e a matemática, e poden dar pé a unha acción combinada entre varias disciplinas.

Os datos pódense trasladar a gráficas ou mesmo infografías nas que tería un papel importante o departamento de Educación Plástica e Visual. Outro subproducto sería comprobar mediante unha enquisa no blog a percepción da igualdade entre os compoñentes da clase. Finalmente, poderíase rematar coa publicación no blog dun artigo de opinión  sobre este tema por parte de todo o alumnado implicado no debate inicial.

Deste xeito, e a través da lectura do xornal, podemos ver cumplida a primeira das razóns propostas por Prensa-Escuela nesta Semana da Prensa na Escola: “lendo o xornal aprenderás a escribir e expresarte mellor”.

NOTA: Exemplo de organización do blog de aula arredor das moitas celebracións ao longo do ano escolar e das informacións aparecidas nos medios e en Internet é Pasamos de todo, realizado por un grupo de 7 alumnos de 1º de ESO do IES Cidade de Antioquía de Xinzo de Limia (Ourense). A biblioteca deste centro conta tamén cun excelente blog de animación á lectura, Biblioantioquía. Noraboa por ambas iniciativas.

Recomendamos tamén a presentación sobre o Plan Lector de centro realizada por Pascual Asensio Sánchez, profesor do CEIP Benedicto XIII de Illueca (Zaragoza):

A Semana da Prensa foi instituída en Galicia por iniciativa de La Voz e celebrouse por primeira vez do 17 ao 21 de abril de 1989. Desde entón aparece anualmente no calendario escolar oficial, habitualmente a mediados do mes de marzo, especificando que “un día desta semana traballarase na aula cos xornais”. Este ano coincide co Entroido e desde aquí propoñémosvos ampliar a conmemoración durante a semana seguinte, tal e como permite a orde que regula o calendario escolar oficial.

Para preparar actividades que teñan como instrumento ou plataforma de traballo o blog, Prensa-Escuela proponvos 7 razóns para ler o xornal na clase, unha campaña para promover a lectura da prensa nas aulas:

1. Lendo o xornal aprenderás a escribir e expresarte mellor.
2. Estarás informado do que acontece ao teu redor e poderás opinar sobre distintos temas.
3. Poderás reflexionar sobre a actualidade, ser máis crítico e que non che dean gato por lebre.
4. Saberás de que falan os maiores, poderás discutir con eles sobre temas importantes e, mesmo, ¡levarlles a contraria!
5. O xornal será o teu mellor libro de texto: distinto cada día.
6. Converterase na túa novela de aventuras favorita e irá contigo toda a vida.
7. E saberás que poñen no cinema, na tele, que se leva esta tempada, como vai a Liga… E moitas máis cousas que de seguro che interesarán.

Con estas ideas forza en mente, é moi importante ter os seguintes dous días para planificar ben as actividades que levaredes a cabo nas aulas e nas que a información de actualidade vai integrarse dentro dos diferentes contidos, disciplinas e actividades nas clases. Para inspirarse, Jesús Garrido ofrece en La Voz de la Escuela de hoxe Sete ideas para a Semana da Prensa na Escola. A noticia do día ou as unidades didácticas dos e-studios de noticias poden ser referencias moi útiles tanto para os que por primeira vez vos mergullades nestas augas da información como recurso didáctico como para os que levades anos navegando con ben no barco de papel como a través da rede de redes. Boa pesca a todos. Vémonos durante a Semana da Prensa na Escola.